Kültür – Sanat – Edebiyat

Categories: Kuzey Osetya.

Ara 30, 2015 // By:admin // No Comment

EĞİTİM KÜLTÜR  EDEBİYAT VE SANAT

 

Oset dilinde ilk eser olarak 10. yy.da Yunan karakterleri ile yazılmış alan zelençuk kitabesi kabul edilir. Alan/Oset dilinin Yunan alfabesi ile yazılmasının bundan sonra devam etmediği kabul edilir, zira bundan sonra hiç bir örnek bulunabilmiş değildir.
Oset dilinde yazı teşebbüsleri 18.ve 19.yy.da Rus ve Gürcü misyonerleri tarafından yapılmıştır. 19. yy. ortalarında A. Şegren kiril alfabesinden esinlenerek Osetçe için de bir alfabe icat etti ve F. Miller’in yaptığı bazı değişikliklerle bu alfabe Rus ihtilaline kadar kullanıldı.

19.yy. ortaları ile 1923 arasında kiril harfleri,
1923-1938 yılları arasında Latin harfleri,
1938-1954 kiril harfleri ve
1954 de de yeniden düzenlenmiş kiril harfleri bütün Osetler için geçerli oldu.
1958’de bazı okullarda 1- 4 . sınıflarda Osetçe eğitim dili olarak kullanılmaktaydı; fakat 1972 de hiç bir eğitim seviyesinde mecburi Osetçe kullanılmaz olmuş, sadece 1 ila 10. sınıflarda seçmeli ders olarak okutulmuştur.
Kuzey Osetya, Rusya Federasyonu’na bağlı cumhuriyetler arasında kültür seviyesi en yüksek olanlardandır. Okur yazar oranı % 100’dür. Yüksek eğitim düzeyi % 70 – 80 arasında olup eğitim teknik ağırlıklıdır. İlköğretim 11 yıldır.
Kuzey Osetya – Alanya’nın bilimsel ve kültürel potansiyeli yüksektir. 4 Yüksek eğitim kurumu vardır. En önemli yüksek öğretim kurumları Kuzey Kafkasya Devlet Teknoloji Üniversitesi, Kuzey Osetya Devlet Üniversitesi, Kuzey Osetya Devlet Tıp Fakultesi, Devlet Dağ Tarım Üniversitesi’dir. Hepsi Vladikavkaz’dadır.
Bu üniversitelerin bünyesinde çeşitli fakülteler vardır. Ancak sadece Pedagoji Enstitüsü’nde Oset dilinde eğitim verilmektedir.

 

Tiyatro Sanatı

 

Kuzey Osetya’da 8 profesyonel tiyatro bulunmaktadır: E.B. Vahtangov Cumhuriyet Akademik Rus Tiyatrosu, V.V. Thapsayev Kuzey Oset Akademik Dram Tiyatrosu, Kuzey Oset Müzik Tiyatrosu, Cumhuriyet Çocuklar ve Gençler Tiyatrosu, Rusya’da tek olan “Nart” Atlı Tiyatrosu, Kuzey Oset Cumhuriyet Digor Dram Tiyatrosu, “Arvaydan” Devlet Tören Tiyatrosu ve KVN Gençlik Tiyatrosu. Kuzey Osetya’da kültürün gelişmesinde, cumhuriyetin tiyatro sanatının ileri geleneklerinin oluşmasında ve sanatçı kadrosunun hazırlanmasında Rus Tiyatrosu’nun etkisi büyüktür. 1880’lerde K. Hetagurov bu tiyatroda bezekçi olarak görev almıştır. E. Vahtangov’un sanat biografisi de Vladikafkas’ta başlamış, 1912’de o burada tanınmış rejisör İ. Rostovtsev’le birlikte Rus Tiyatrosu’nda D. Kusov’un yazdığı “Dağlar Çocukları” adlı ilk Oset piyesinin sahnelenmesine katılmıştır.

 

Müzik Sanatı

 

Oset halk müziğinin ilk kayıtları 1880’lerde M.M. İppolitov-İvanov ve S.İ.Taneyev tarafından yapılmıştır. Daha sonra müzikal folklorun toplanmasıyla D. Arakişvili, G. Lobaçov, V. Dolidze, T. Kokoyti vs. meşgul olmuşlardır. Bu alanda özellikle B.A. Galayev’in katkısı büyüktür.

 

Milli besteci ekolünün oluşumu 1920’lerde başlamıştır. Bestekarlık sanatının gelişmesine katkıda bulunanlar arasında T. Kokoyti (“Nart Soslan” operası – 1969, ilk Oset senfonisi – 1949), H. Pliyev (“Kosta” operası – 1960), D. Hahanov (“Atsamaz ve Agunda” ve “Hetag” baleleri), İ. Gabarayev (“Azau” ve “Ollana” operaları), R. Tsorionti’nin eserleri, ayrıca B. Gazdanov, E. Kulayeva ve G. Gurjibekova’nın şarkıları anılabilir.

 

Yeni kuşak bestekarlardan J. Pliyeva, A. Makoyev L. kanukova, L. Yefimtseva, N. Kaboyev, B. Kokayev dikkat çekmektedir.

 

1945’ten itibaren cumhuriyette Devlet Filarmonisi çalışmaktadır. Devlet Filarmonisi’ne bağlı Senfoni Orkestrası Rusya çapında yapılan senfoni orkestraları konkurlarının diplomalarını çok defa kazanmıştır. Bundan başka Kuzey Osetya’da Devlet Televizyon ve Radyo Şirketi “Alaniya”ya bağlı Halk Çalgıları Orkestrası, Ulusal Hafif Müzik Orkestrası, Halk Oyunları Devlet Akademik Ekibi “Alan”, Devlet Filarmonisi Dans Ekibi “Art”, Devlet Filarmonisi Oda Heyeti, Kuzey Osetya-Alanya Cumhuriyeti Kültür Bakanlığı Oda Korosu (sanat yönetmeni – Rusya Emektar Sanatçısı unvanlı A. Kokoyti) faaliyet göstermektedrler.

 

Rusya ve dünya çapında ün kazanan SSCB Halk Sanatçısı unvanlı Bolşoy Tiyatrosu eski solisti ses sanatçısı G.G. Lisitsian, SSCB Halk Sanatçısı unvanlı Bolşoy Tiyatrosu solisti balerin S. Adırhayeva, SSCB Halk Sanatçısı unvanlı Rusya Devlet Senfoni Orkestrası Baş Şefi V. Dudarova gibi hemşerilerle Kuzey Osetya haklı olarak kıvanç duymaktadır.

 

Yine Osetya’nın şanlı evladı olan Sankt-Petersburg Mariinskiy Tiyatrosu Sanat Yönetmeni ve Baş Şefi V. Gergiyev de dünyaca meşhur sanatçılardandır.

 

Seçkin sanatçılar A. Kantemirov, M. Tuganov, M. Koçenov ve T. Nugzarov’un kurdukları atlı ekipler ise birçok ülkelerin sirk arenalarında üstün başarıyla gösteriler vermektedirler.

 

Ulusal Kahramanlık Destanlar ve Edebiyat

 

Oset halkı, sanatsal yaratıcılığın eski geleneklerine sahiptir. Yüzyıllar önce meydana gelen milli Oset kahramanlık destanları – Nart menkıbeleri – dünyaca meşhurdur. Bütünselliğini nispeten iyi korumuş olan folklor (sözlü halk edebiyatı) da zengin ve çeşitlidir. İçinde merkezi yeri epik hikayeler, efsaneler ve Oset halkının fatihlere karşı mücadelesini, halkın mutluluğu uğruna savaş verenlerin davranışlarını anlatan şarkılar tutmaktadır.

 

Oset ulusal edebiyatının filizlenmesi 19. yüzyılın başlarında başlamıştır. Bu büyük ölçüde Osetler arasında önce Gürcü, 1830’lu yıllardan itibaren de Rus alfabesine dayanan yazının yayılmasıyla ilgiliydi. K. Hetagurov’dan önce veya onun çağında yaşamış İ. Yalguzidze (Gabarayev), T. Mamsurov, İ. Kanukov, B. Gurjibekov, B. Tuganov vs. gibi özgün ve samimi yazarlar Oset edebiyatının oluşumuna önemli derecede yardımcı olmuşlardır.

 

1920-1930’larda Oset edebiyatı coşkun bir yükseliş göstermiş, büyük toplumsal önemi haiz eserler meydana gelmiş, uzun öykü ve roman gibi yeni
edebi türler ortaya çıkmıştır. Ts. Gadiyev’in “Ataların Onuru” adlı öküsü, K. Farnion’un “Fırtınanın Sesi”, İ. Huadonov’un “Kuranın Yıkılışı” ve “Büyük Şehirde”, B. Botsiyev’in “Kırılmış Zincir”, D. Mamsurov’un “Zor Ameliyat” ve “Ahsarbek” adlı romanları cumhuriyetin yazınsal hayatında birer önemli olay olmuştur.

 

Cumhuriyetin yazarları 1941-1945 Büyük Anayurt Savaşı’nın pek çetin sınavlarından onurla geçmişlerdir. Birçoğu gösterdikleri cesaret için yüksek devlet nişanlarını almışlardır. Fakat Oset edebiyatı telafisi imkansız kayıplara da uğramış: artık halk arasında tanınan yazarlarla sanatta ilk adımlarını yapan gençlerden 60 kişi muharebelerde şehit olmuştur.

 

Savaş sonrası Oset edebiyatı yüksek yaratıcı etkinliğiyle ıralanmaktadır. Bütün türlerinde önemli eserler ortaya konulmuştur.

 

Son 20-30 yıl içerisinde Oset edebiyatında elde edilen önemli kazanımlar, 1960’ların sonlarında ve 1970’lerin başlarında yazın hayatına giren ve bugün cumhuriyetin Yazarlar Birliği’nin temelini oluşturan yetenekli bir takviyeye bağlanabilir. Yazarların 1960’lar kuşağına ait A. Kodzati, H. Dzabolov, V. Maliyev, K. Hodov, Z. Hostikoyeva, Ş. Cigkayev, G. Bitsoyev’in yapıtlarında o dönem Sovyet toplumuna özgü demokratik yenileşmenin filizleri aktif desteğini bulmuştur. Okuyucular S. Habliyev, S. Hugayev, M. Dzasohov, R. Totrov, İ. Gurjibekova ve diğer yazarların eserlerini de ilgiyle karşılamaktadırlar.

 

İlk Osetçe gazete “Iron Gazet” 23 Haziran 1906 dan, 1912 yıllına kadar Vladikavkaz’da yayınlanmıştır. Bu gazetenin 1917 de tekrar yayınlanma teşebbüsü hariç, yayın süresi kısa olmuştur.
İlk önemli gazete 1923’te çıkan Rastdzinad (hakikat)’dır.

 

Cumhuriyette yayımlanmakta olan edebiyat-sanat dergileri “Mah Dug”, “İraf”, “Daryal” ve “Nogdzau”dur.

 

Tarihi eserler

Terek Nehri kenarında tahminen 300 yıl önce Azerbaycan zenginlerinden birinin İron sevgilisine kavuşamaması üzerine aşkının hatırası olarak yaptırdığı iki minareli görkemli cami ibadete yeni açılmıştır.

‘Dergevşı Kom Vadisi’nde dünyada bir benzeri bulunmayan ve ‘Ölüler Şehri’ diye adlandırılan yerüstü mezarları turistlerin ilgisini çekmektedir. Ayrıca Osetya’nın bütün vadilerinde, o vadiye hakim olmuş eski ailelere ait gözetleme kuleleri ve kaleleri vardır. Ayrıca kule şeklindeki mezarlarla, eski yeraltı mezarlarını ve İslam dini esaslarına göre düzenlenmiş mezarları bir arada görmek şaşırtıcıdır.

Kurttatı Vadisi’nde, Cengizhan baskınları (1223-1225) sırasında korunabilmek amacıyla inşa edilen ve giriş kapısı bugüne kadar belirlenemeyen bir kale mevcuttur. Kale çıkışının kıl merdivenlerle yapıldığı kanaatı hakimdir (Prof. Pelti Taymuraz).

Vellacir Vadisi’nde Hıristiyan dininin ilk kabulü sırasında (910-915) inşa edilmiş birçok kilise mevcut ise de, bunların en önemlisi ve en görkemlisi Meryem Ana ‘Madı Mayrem’ kilisesidir.

En eski kilise ise devlet otoritesinin Alanlarca, dini otoritenin yerli halktan Şağil’ler tarafından temsil edildiği devirde Gürcü Krallarınca yaptırılan Nujal kilisesidir.

 

Mimari

1960-1990 döneminde özgün mimarisiyle dikkati çeken bir takım sosyo-kültürel amaçlı yapılar kurulmuştur. Müzik Tiyatrosu, Madenciler Sarayı, Vladikafkas Oteli, Kuzey Oset Dram Tiyatrosu, Sanatlar Evi, Çocuklar Yaratıcılık Sarayı, Sanatlar Lisesi, Cumhuriyet Bilimsel Kütüphanesi, Vladikafkas Havaalanı binaları bunlardan bazılarıdır.

 

Resim Sanatı

 

Osetlerde ressamlık uzun zaman halk sanatı olarak gelişmiş ve ancak 19. yüzyılın ikinci yarısından itibaren profesyonel temele oturmuştur. Bu olgu hem ulusal edebiyatın kurucusu, hem de ilk Oset meslekten ressamı olan K.L. Hetagurov’un adıyla bağlıdır. K. Hetagurov’un hümanist idealleri onu izleyenlerin eserlerinde iyice geliştirilmiştir. Bunlardan ilki İ. Repin’in öğrencisi olan ve zengin sanatsal mirasın yanısıra Osetlerin etnografyası, koreografisi ve sanatı hakkında bilimsel yapıtları da bırakan M.S. Tuganov (1881-1953) olmuştur.

 

1939’da Kuzey Osetya Ressamlar Birliği kurulmuştur. Ressamlar Birliği Yönetim Kurulu’nun Başkanı Ş. Bedoyev’dir.

 

1990’larda ressamlık sanatı büyük bir canlılık dönemine girmiş, cumhuriyetin dışında da ün salan yeni isimler ortaya çıkmıştır.

 

Müzeler

 

Kuzey Osetya-Alanya Cumhuriyeti’nde üç bağımsız müze faaliyet göstermektedir. Müzelerinde İskitler’e, Sarmatlar’a ve Alanlar’a ait enteresan kalıntılar sergilenmektedir. Alan Cengaverleri’ne ait oldukları saptanan sivri kafatasları görülmeye değer kalıntılardır.

 

1 – Kuzey Osetya Tarih, Mimarlık ve Edebiyat Devlet Birleşik Müzesi. 15 şubesi bulunmaktadır: Cumhuriyet Bölgebilim Müzesi, Vladikafkas Tarihi Müzesi, K.L. Hetagurov Oset Edebiyatı Müzesi, Vladikafkas’taki K.L. Hetagurov’un Evi Müzesi, S.M. Kirov’un Dairesi Müzesi, Mayramadag köyündeki Kuzey Kafkasya’da Büyük Anayurt Savaşı Müzesi, General İ.A. Pliyev’in Evi Hatıra Müzesi, Alagir Bölgebilim Müzesi, Nar köyündeki K.L. Hetagurov’un Evi Hatıra Müzesi, Mozdok Bölgebilim Müzesi, Digora şehrindeki G. Tsagolov Tarih ve Hatıra Müzesi, Ardon’daki Halk Eğitimi Müzesi, Olginskiy köyündeki S.G. ve H.D. Mamsurovlar’ın Evi Hatıra Müzesi, Dargavs köyündeki “Ölüler Kenti” Mimari-Etnografik Anıtsal Müzesi, Doğa Müzesi.

 

1897’de açılan ve Kuzey Kafkasya’da en eski olan Bölgebilim Müzesi haklı olarak bölgede en iyisi olarak bilinmektedir. Müze Vladikafkas’ta kurulan ilk bilim müessesiydi.

 

Temelini dünya önemine sahip Koban kültürüne (M.Ö. 3. binyılın sonu – 2. binyılın başlangıcı) ait eşyaların oluşturduğu zengin koleksiyonlar müzenin otoritesini artırarak onun bütün Rusya çapında değeri olan taşra müzelerinden biri olmasına yol açmıştır.

 

2 – M. Tuganov Cumhuriyet Sanat Müzesi ve şubeleri. Müze koleksiyonu yetenekli Oset ressamların yapıtlarının yanısıra İ. Repin, N. Kuinci, V. Makovskiy, K. Korovin, O. Kiprenskiy, Lansere, A. Beklemişev, V. Vereşçagin, V. Vasnetsov gibi dünyaca ünlü seçkin üstadların tablolarını da ihtiva etmektedir.

 

Sanat Müzesi nakışlı tavanları, duvar panoları ve dekoratif alçı rölyefleriyle göze batan ve Vladikafkas’ta yekta olan bir binada bulunmaktadır. Bu yapı federal önemi haiz tarih ve kültür mirasına dahildir.

 

Sanat Müzesi’nin şubelerinden biri Vladikafkas’taki Uluslararası Çocuk Resmi Müzesidir. 1972’de kurulan bu müze dünyada çocuk resmi müzelerinin ilki olup koleksiyonunda 91 ülkeyi temsil eden çocukların eserleri bulunmaktadır.

 

3 – V. Thapsayev Tiyatro Sanatı Müzesi. Müzenin fonlarında Osetya’nın devrim-öncesi ve Sovyet dönemlerinde tiyatro hayatı hakkında istisnai malzeme bulunmaktadır.

 

Sinema

 

Vladikafkas Kuzey Kafkasya sinema hayatının merkezidir. Burada Kuzey Kafkas Aktüalite Filmleri Stüdyosu, Devlet Televizyon ve Radyo Şirketi “Alaniya”ya bağlı “Alaniya Telefilm” Yaratım Kuruluşu ve “Vladikafkas Telefilm” Stüdyosu bulunmaktadır.

 

Kuzey Kafkasya sinemacılığı gibi olağanüstü bir organizmanın başarılı gelişmesini teşvik eden faktör birleşik Kuzey Kafkasya Sinemacılar Birliği’dir. Vladikafkas’ta 40 yıl boyunca başarılı olarak Sinema Evi çalışmaktadır.

 

Milli kültürün birer bileşeni olan ulusal dramatik sanatın zengin gelenekleri, klasik icracılık ve aktörlük ekolü ve Osetlerin heybetli kahramanlık destanlarında yansısını bulan kadim tarih Oset sinemasına yerli ve evrensel sinemacılığa rahatça katılma olanağını sağlamıştır.

 

“Oset Efsanesi”, “Fatima”, “Kosta’nın Dönüşü”, “Karabair’in İzinde”, “Efsane Olan Yaşam”, “Dağlı”, “Sürpriz” (senaryo yazarı V. Gutnov) vs. gibi cumhuriyette üretilen öykülü filimler sinemanın altın fonuna girmiştir.

 

Kuzey Kafkas belgesel sinema ekolü en parlak devrini 1960-1980’lerde yaşamıştır. En önemli temsilcileri arasında V. Grunin, B. Nasimov, B. Bzarov, V. Guluyev, G. Gudiyev, G. Gavrilov, L. Magkeyeva sayılabilir.

About admin

Browse Archived Articles by admin

Related

Leave a Comment

Your email address will not be published.

istanbul escort