Oset Edebiyatı-Basın Ve Yayını

1905-1907 ilk demokratik burjuva devrimi tüm Sovyet halklarını derin uykusundan uyandırmış, hareket Kafkas dağlarının en ücra köşelerine kadar dayanmıştı. Osetya’da fakir toprak işçilerinin mücadele saflarına katılıp sömürüye karşı örgütlenmeye başlaması uzun sürmedi. Oset aydınları halkı aydınlatma uğraşı veriyor, Oset dilini ve edebiyatını geliştirmeye çabalıyorlardı. Osetya’nın aydın okumuş kadın ve kızları da bu harekete katılmakta gecikmediler. Bu dönemin güçlü kalemlerinden GEDİYATI SOMAK, BAYATI ÇERMEN ve URUYMEKTI HOŞZAV’ı sayabiliriz.

Devrimci kıpırdanış beraberinde politik düşünce ve okur-yazar oranında hızlı bir artış getiriyordu. Zamanla ağızdan ağza yapılan propaganda yetmez oldu ve dergi gazete gibi araçlara gereksinim duyuldu. Bu döneme kadar Kafkaslılar okuyup yazmaktan mahrum değildir. Fakat kendi dillerine özgü bir alfabeleri yoktur. 1905-1907 yılları arasında bildiri şeklinde ilk Oset yazışması başlar. Bu küçük bildiriler Oset basın ve yayınının ilk temel taşlarını oluşturdular diyebiliriz. Oset diliyle 1870’li yıllardan itibaren çeşitli yayınlarla halka gidilmek istendiği ve bu yolla mücadele edildiği bilinmektedir. Fakat başarılı olunmamıştır. Bu dönemde mücadele eden yazarları şöyle sıralayabiliriz: Ardaşentı ALİHAN, Şoğitı DRİŞ, Mihail KPİANİ ve başkaları. 1905-1907 yıllarında çıkarılan bildirileri gazete ve dergiler izlemeye başlar. Oset kültür ve edebiyat tarihinin temeli bu dönemde atılmıştır.

İlk Oset Gazetesi 23 Temmuz 1906 yılında çıkarılır. İsmi İRON GAZET (Oset Gazetesi) dir. Gazete Osetya’nın başkenti Orjonikidze’de sadece 500 tirajla haftada iki kez çıkartılıyordu. Fakat uzun ömürlü olmadı. Yönetime aykırı yazılar yazdığı için kapatıldı. Bir yılda sadece 9 defa yayınlanabildi. Halk iyiden iyiye sömürüldüğünün farkındaydı, göz açtırılmıyordu. Büyük bir hoşnutsuzluk almış yürümüştü. Toplum ileriye değil geriye götürülüyordu. Gazete bu tip şikayetleri dile getiriyor, hatta bu yönetimin devam edemeyeceğini yazıyordu. Gazete bunların yanında çeşitli edebi eserlere yer veriyor hikaye ve şiirler yayınlıyordu. Dönemin yazarlarından GEDİYATI SOMAK’ın yazılarına ve KOSTA’nın şiirlerine geniş yer veriyordu. Büyük Oset şair ve düşünürü Hategkatı KOSTA’nın şiirleri ilk defa bu gazetede yayınlanmıştır. Gazete Kosta’nın şu şiirini yayınlamıştır: KATAY, EĞŞİNİ LEG, RAGON NERTON LEGAV JARIN KU JONIN. Gazete, ikinci kez 8 Mart 1907’de Tiflis’te Yeni Yaşantı (NOG SARD) adıyla çıkarılır. İlk gazeteyle karşılaştırıldığında önceki kadar politik olmadığı görülür. Genellikle kültürel konular işleniyor, okullardan okumaktan bahsediyordu. Yine de zaman zaman politik konulara el atıyordu. Moskova’da yayınlanan Pravda Gazetesi’nden çeviriler yaparak halkın yaşantısını göz önüne seriyordu.

Kosta’nın henüz yayınlanmamış şiirlerinden bazıları bu gazetede yayınlanır. Bilhassa en tanınmış şiiri DODOY ilk kez bu gazetede yayınlanmıştır. Gazete 75. ve son sayısını 31 Aralık 1907’de yayınlar ve kapanır. Kosta’nın yanında Gediyatı Şeka ve Gediyatı Somak’ın şiirleri de yayınlanır. Yabancı dillerden çevrilen bazı şiirler Oset diliyle tanıtılır. Gazetenin özellikle 14. sayısında sert bir dil kullanıldığı gözlenir. Fakir toprak işçilerinin mücadeleden dönmeyecekleri, yönetimden memnun olmadıkları, gerekirse yönetimi zor kullanarak kaba kuvvetle değiştirebilecekleri vurgulanır. Oset halkı adına konuşarak, halkı sert kayalara benzetir. Fazla üzerlerine gidilirse çok şeyler yapabileceklerini yazar. Gazete köylere ulaşamadığı için köylerden başkente akın akın gazete almaya gelen halkın tutumu o dönemde ilginçtir. 1907’de bugünkü başkent Orjonikidze’de (o günlerde Orjonikidze’nin başkentlik sıfatı yoktu, adı da Zevcigev idi) AKIL (Jond) ismiyle ilk Oset Mecmuası çıkarılır. Bu mecmua çıktığında halkın kültürel yönden ilerlemesini kendisine gaye edinmiş, politik konulara el atmamıştır. Mecmua, hikaye, makale, ve şiirlere geniş yer veriyordu. Kosta’nın şiirleri bu mecmuada da yayınlanır. Bunun yanında GEDİYATI ŞEKA’nın makaleleri, KOÇIŞATI ROZE’nin komedisi; GEDİ LEG (Yalancı Adam) gibi yazılar çıkar. Birçok şiirler yayınlanır. 1909’da (Zevcıgev) Orjonikidze’de (Orjonikidze’nin Zevcigev isminden sonraki ismi Viladikafkas’tır. Daha sonra Orjonikidze olmuştur. Orjonikidze ünlü bir devlet adamının ismidir.) HABER (Habar) adıyla üçüncü Oset gazetesi çıkarılır. Diğer Oset gazetelerinin aksine bu gazete Oset dili haricinde Rusca yazılar da yayınlıyordu. Diğer gazetelere nazaran az popilikti. Kültürel konuları işliyordu. Edebiyatla yakından ilgileniyordu. Çeviriler yapıyor, şiirler yayınlıyordu. TOLSTOY’un yazılarını yayınlıyor, başka Rus yazarlardan da çeviriler yapıyordu. MAKSİM GORKİ’nin “Kartalın Türküsü” adlı eseri önce Rusca sonra MAMİTİ STEPHAN’ın çevirisiyle Asetince yayınlanır. Gazete Temmuz 1909′ da kapandı. 1910 yılında KALAÇTA (bugünkü Tiflis) ikinci Oset Mecmuası EFŞIR (Başak) çıkarılır. Efşır’ın Redaktörü KOÇOYTI ARŞEN’dir. Mecmua her konuda yazılar yazıyordu. Hikaye, makale, şiir ve günlük haberlere kadar yayın yapılıyordu. İki yüzlülere, dalkavukçuluk yapanlara verip veriştiriyordu. Kadın haklarına ilişkin geniş yazılar yazıyordu. Profesyonelce yönetilen mecmuanın Oset edebiyatına büyük yararlılıkları olmuştur. Politik konulara el atmamasına rağmen sadece 13 sayı çıkarabilmiştir. 1912’de Petersburg’da BRİTİATI ELBIZDIKO’nun redaktörlüğünü yaptığı HURI TIN (Güneş Işığı) adıyla başka bir mecmua çıkarılır. Mecmua kültürel konulara değinmekle birlikte tam bir politika mecmuasıdır. İşçi haklarını savunuyor, yönetimi ağır bir dille eleştiriyordu. Mecmua Lene Irmağı’na atılan işçilerin intikamına ilişkin yazarken aynı zamanda Oset Dili ve Edebiyatı hakkında da güzel yazılar yayınlıyordu. Ne yazık ki uzun ömürlü olamadı ve sadece 3 sayı çıkarabildi. 1911-1916 yılları arasında kilise desteğinde aralıklarla çıkarılan ÇİRİŞTON SARD (Hıristiyan Yaşantı) adlı mecmua yayınlandı fakat ilgi göremedi. Oset gazete ve mecmualarının kısa ömürlü oluşunun önemli iki nedeninden biri yönetimin yasaklaması, bir diğeri ise ekonomik güçsüzlüktür. Yayınları devam ettirmekte parasızlık yüzünden büyük zorluklar çekilmiştir. Bu dönemlerde halkın aydınlatılması ve kültürel açıdan bir hayli mesafeler alınmış, ilerisi için kültür yatırımı yapılmıştır. Oset diliyle uğraşanların bazıları hapsedilmiş veya sürgüne gönderilmiştir. 1905-1917 Sovyet devrimine kadar olan dönemde Oset yazarlarının birçoğu aktif bir şekilde yerlerini alırlar. Dönemin yazarlarından TUĞANTI BATIRBİY’in yazıları ve çevirileri ilgiyle okunur. Fransız devrim şarkısı MARSELİZE bu dönemde Oset diline çevrilmiştir. 1906 yılında ölen ünlü Oset şairi Kosta’nın şiirleri bu dönemde halka tanıtılmış, Oset dili ve edebiyatının temel taşları bu dönemde atılmıştır. SEGOLTI GEORGİ’nin topladığı birçok şiir OSETİNSKİ MOTİF adı altında 1907’de Orjonikidze’de basılmıştır. 1907’de ilk Oset kadın yazar ROZE tarafından yazılan “Yalancı Adam” (Gedı Leg) isimli komedi türü piyesi ilginçtir. Yazar eserinde yalancı, dalavereci birinin fakir, gariban, saf biriyle nasıl dalga geçtiğini, kirli emellerine nasıl alet ettiğini tüm ayrıntılarıyla işler. Roze, pek çok makalesinde de genç kızlara, kadınlara seslenerek başlık parasına karşı çıkmalarını, kendilerini sattırmamalarını öğütler.Yine bu döneme ait birçok dramaya rastlamak mümkün. Bunlardan BRITIYATI ELBIZDIKO’nun “İki Bacı” (Duvve Hoy), KOSOYTI ARŞEN’ın “Sevka ve Fırka” ve başka pek çok eser sayılabilir. Ünlü yazarlardan GEDIYATI SOMAK politikayla yakından ilgilendiği için 1908’de tutuklanıp hapsedilir. 2 yıl cezaevinde kaldıktan sonra 1910 yılında Sibirya’ya ömürboyu sürgüne gönderilir. Dönemin diğer yazar ve çizerlerinden şunları sayabiliriz: ĞOROTI DAVUT, TOKATI ALİHAN, KUBALTI ALİKSANDR, TUĞANTI BATIRBİY, MALİTI GEORGİ, TLATTI ĞOĞ. O günlerde tüm dünyada olduğu gibi Oset Edebiyatının da metodu Kritik Realizm’di. Oset Edebiyatı gücünü bir yandan kendi içinden alırken, diğer yandan da Rus edebiyatını taklit etmiş, çeşitli dünya edebiyatlarından etkilenmiştir. 1917 devriminden sonra ilk Oset edebiyatçılarından şu isimleri sayabiliriz; GULUTI AKNDREY, NİGER, BAĞERATI ŞOJIR .